काठमाडौं — भारत र इटालीबीचको सम्बन्ध अब परम्परागत कूटनीतिक मित्रताभन्दा माथि उठेर व्यापार, रक्षा, प्रविधि, समुद्री सुरक्षा र रणनीतिक सम्पर्कको व्यापक साझेदारीतर्फ अघि बढेको छ। दुई देशले आफ्नो सम्बन्धलाई ‘स्पेसल स्ट्राटेजिक पार्टनरसिप’को तहमा पुर्‍याएपछि अब राजनीतिक सहमतिलाई ठोस आर्थिक र रणनीतिक परिणाममा बदल्ने चुनौती अगाडि आएको छ।

भारत–इटाली सम्बन्धमा आएको यो परिवर्तन युरोप र भारतबीचको व्यापक आर्थिक सम्बन्ध विस्तार भइरहेका बेला भएको हो। प्रस्तावित भारत–युरोपेली संघ व्यापार सम्झौताले विश्वको दुई ठूला बजारबीच व्यापार र लगानी विस्तार गर्ने नयाँ आधार तयार गर्दैछ।

भारत र युरोपेली संघको संयुक्त अर्थतन्त्र विश्वको कुल अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा हो। दुईबीच वस्तु तथा सेवाको वार्षिक व्यापारसमेत उल्लेख्य स्तरमा पुगिसकेको छ। यस्तो अवस्थामा इटाली भारतका लागि युरोप प्रवेशको महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा उभिएको छ।

रणनीतिक साझेदारीबाट विशेष रणनीतिक साझेदारीसम्म

भारत र इटालीले सन् २०२३ मा रणनीतिक साझेदारी स्थापना गरेका थिए। त्यसपछि दुई देशले Joint Strategic Action Plan 2025–2029 अघि बढाए। प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको इटाली भ्रमणका क्रममा सम्बन्धलाई थप उचाइ दिँदै Special Strategic Partnership मा पुर्‍याइएको हो। यस नयाँ संरचनाले विदेशमन्त्रीस्तरीय संयन्त्रमार्फत द्विपक्षीय कार्ययोजनाको कार्यान्वयनको समीक्षा गर्ने व्यवस्था पनि अघि सारेको छ।

अब प्रश्न सम्बन्ध विस्तार गर्ने राजनीतिक इच्छा छ कि छैन भन्ने होइन। मुख्य प्रश्न हो—दुई देशबीच निर्माण भएको राजनीतिक संरचनालाई उद्योग, व्यापार, रक्षा, प्रविधि र सम्पर्कका ठोस परियोजनामा कति प्रभावकारी रूपमा बदल्न सकिन्छ?

सन् २०२९ सम्म २० अर्ब युरो व्यापार लक्ष्य

भारत र इटालीले सन् २०२९ सम्म द्विपक्षीय व्यापारलाई २० अर्ब युरो पुर्‍याउने लक्ष्य राखेका छन्। भारत–युरोपेली संघ व्यापार सम्झौताले यो लक्ष्य प्राप्त गर्न थप आधार बनाउन सक्छ। भन्सार दर घट्नु, बजार पहुँच सहज हुनु र नियामकीय अवरोध कम हुनुबाट दुवै देशका व्यवसायलाई नयाँ अवसर प्राप्त हुने अपेक्षा छ। तर व्यापार सम्झौता आफैंले सबै समस्या समाधान गर्दैन।

लगानी, वित्तीय पहुँच, गैर–भन्सार अवरोध, नियामकीय भिन्नता तथा व्यवसायिक प्रक्रियामा सुधार आवश्यक रहनेछ। त्यसैले आगामी चरणमा भारत–इटाली सम्बन्धको सफलता व्यापारको तथ्यांकमा मात्र होइन, दुई देशका कम्पनीहरूले संयुक्त रूपमा कति नयाँ उत्पादन, प्रविधि र उद्योग निर्माण गर्छन् भन्ने कुरामा पनि मापन हुनेछ।

रक्षा क्षेत्रमा नयाँ मोड

भारत र इटालीबीचको रक्षा सम्बन्ध पनि विस्तार भइरहेको छ। दुई देशबीच रक्षा खरिदसँगै औद्योगिक साझेदारी, अनुसन्धान तथा विकास, प्रविधि सहकार्य र सैन्य आदानप्रदानमा ध्यान बढेको छ। नौसैनिक भ्रमण र तालिम गतिविधि यस सम्बन्धका महत्वपूर्ण हिस्सा बनेका छन्। भारतका लागि यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष रक्षा आपूर्तिको विविधीकरण र स्वदेशी रक्षा उत्पादनको विस्तार हो।

भारत अहिले परम्परागत आपूर्तिकर्तामाथिको निर्भरता घटाउँदै घरेलु रक्षा उत्पादन र सह–विकासलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा इटालीसँगको सहकार्य केवल हतियार खरिदमा सीमित नभई co-development, research र co-production तर्फ जान सक्ने सम्भावना छ। यसले भारतको ‘Make in India’ र आत्मनिर्भर रक्षा उत्पादन अभियानलाई पनि सहयोग गर्न सक्छ।

समुद्री सुरक्षामा साझा हित

भारत र इटाली विश्वका दुई फरक भौगोलिक छेउमा भए पनि दुवै देशलाई जोड्ने एउटा महत्वपूर्ण क्षेत्र हो—समुद्री मार्ग। भारत हिन्द महासागरको प्रमुख शक्ति हो भने इटाली भूमध्यसागरको महत्वपूर्ण भौगोलिक केन्द्रमा रहेको छ। हिन्द महासागर, खाडी क्षेत्र, लाल सागर र भूमध्यसागर हुँदै युरोपसम्म पुग्ने समुद्री मार्ग दुवै देशको व्यापार र ऊर्जा सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण छन्।

लाल सागरमा हुथी आक्रमण तथा समुद्री मार्गमा बढ्दो सुरक्षा चुनौतीले विश्व व्यापारको संवेदनशीलता उजागर गरेको छ। यस अवस्थामा भारत–इटालीबीच सूचना आदानप्रदान, समुद्री निगरानी र सुरक्षा सहकार्य विस्तार हुनु दुवै देशको आर्थिक हितसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

IMEC ले जोड्दैछ भारत, खाडी र युरोप

भारत–मध्यपूर्व–युरोप आर्थिक करिडोर अर्थात् IMEC भारत–इटाली सम्बन्धको सबैभन्दा महत्वपूर्ण रणनीतिक आयाममध्ये एक बनेको छ।

यस करिडोरले भारतलाई खाडी क्षेत्र हुँदै युरोपसँग जोड्ने उद्देश्य राखेको छ। बन्दरगाह, रेलमार्ग, ऊर्जा पूर्वाधार, डिजिटल कनेक्टिभिटी र आपूर्ति शृंखलालाई एउटै संरचनामा जोड्ने अवधारणाले यसको महत्व अझ बढाएको छ।

इटालीका लागि IMEC भारतसँगको सम्बन्धलाई भूमध्यसागर र हिन्द महासागरसम्म विस्तार गर्ने माध्यम बन्न सक्छ। भारतका लागि भने यसले युरोपेली बजारमा पुग्ने वैकल्पिक, बहुपक्षीय र रणनीतिक व्यापारिक मार्ग उपलब्ध गराउने सम्भावना बोकेको छ।

चीनको बढ्दो प्रभावबीच भारतको रणनीतिक स्वायत्तता

भारत–इटाली सम्बन्ध विस्तार हुनु चीनलाई लक्षित औपचारिक गठबन्धन निर्माणको प्रयासका रूपमा बुझ्नुभन्दा फरक छ। भारतको विदेश नीति Strategic Autonomy र विभिन्न शक्ति केन्द्रसँग साझेदारी विस्तार गर्ने दृष्टिकोणमा आधारित छ। भारतले अमेरिका, युरोप, रूस, जापान, खाडी राष्ट्र तथा ग्लोबल साउथका देशहरूसँग समानान्तर सम्बन्ध विस्तार गर्दै आएको छ।

यसै कारण इटाली र युरोपसँगको निकट सम्बन्धले भारतलाई कुनै एक भू–राजनीतिक गुटमा बाँध्नेभन्दा आफ्नो रणनीतिक विकल्प विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

चीनको हिन्द महासागरदेखि भूमध्यसागर र अफ्रिकासम्म बढ्दो आर्थिक तथा रणनीतिक उपस्थितिको बीचमा भारतले युरोपसँग आफ्नो सम्बन्ध बलियो बनाउनुको रणनीतिक महत्व पनि यहीँबाट स्पष्ट हुन्छ।

भारत–युरोप सम्बन्धको नयाँ आधार

भारत–इटाली सम्बन्धलाई भारत–युरोप सम्बन्धको ठूलो संरचनाबाट अलग गर्न सकिँदैन। युरोप आफ्नो आपूर्ति शृंखला विविधीकरण गर्न, रणनीतिक निर्भरता घटाउन र विश्वव्यापी भू–राजनीतिक जोखिमबीच नयाँ आर्थिक साझेदार खोज्न चाहिरहेको छ।

भारतका लागि पनि युरोप प्रविधि, पूँजी, बजार र उच्चस्तरीय औद्योगिक सहकार्यको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। यस अवस्थामा भारत–इटाली साझेदारी दुई देशबीचको सम्बन्धभन्दा माथि उठेर भारत र युरोपबीचको रणनीतिक आर्थिक पुल बन्न सक्छ।

अब कार्यान्वयनको समय

भारत र इटालीले आगामी वर्षहरूका लागि राजनीतिक संरचना तयार गरिसकेका छन्। विशेष रणनीतिक साझेदारी, २०२५–२०२९ कार्ययोजना, २० अर्ब युरो व्यापार लक्ष्य, रक्षा सहकार्य, IMEC र भारत–ईयू व्यापार सम्झौताको सम्भावनाले सम्बन्धका लागि व्यापक आधार तयार गरेको छ। तर सम्झौता र घोषणाले मात्र रणनीतिक साझेदारी सफल हुँदैन।

यसलाई वास्तविक परिणाममा बदल्न उद्योग, लगानी, अनुसन्धान संस्था, विश्वविद्यालय, रक्षा कम्पनी र नागरिक समाजबीच स्थायी सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्नेछ।

सन् २०२७ मा भारत र इटालीबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाको ८०औँ वर्षगाँठ मनाइँदैछ। यही वर्ष सांस्कृतिक तथा पर्यटन सहकार्य विस्तार गर्ने तयारी पनि भइरहेको छ। त्यसैले आगामी समय भारत–इटाली सम्बन्धका लागि उत्सवभन्दा बढी कार्यान्वयनको परीक्षा बन्नेछ।

भारतका लागि यसको महत्व स्पष्ट छ—युरोपसँग गहिरो आर्थिक र प्राविधिक सम्बन्ध, रक्षा उत्पादनमा नयाँ साझेदारी, समुद्री सुरक्षामा सहकार्य र IMEC मार्फत नयाँ कनेक्टिभिटी।

इटालीका लागि भारत विश्वको तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको प्रमुख अर्थतन्त्र र हिन्द महासागर क्षेत्रमा महत्वपूर्ण रणनीतिक साझेदार हो। अब भारत र इटालीको सम्बन्ध मित्रताको घोषणा गर्ने चरणबाट परिणाम देखाउने चरणमा प्रवेश गरेको छ। यही कार्यान्वयनले आगामी दशकमा ‘Special Strategic Partnership’ को वास्तविक मूल्य निर्धारण गर्नेछ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

सर्वदलीय बैठकमा राष्ट्रिय सहमति, सीमामा सेनालाई आवश्यक निर्णय लिने पूर्णअधिकार

गलवानमा चिनियाँ घुसपैठको प्रयास भारतीय सेनाले विफल पार्‍यो, दुश्मनलाई महँगो सावित : मोदी

संयुक्त राष्ट्र संघको पुनर्संरचनाको आवश्यकता भएको भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीको जोड

भारतले भन्‍यो - साउथ चाइना सी विश्वको साझा सम्पत्ति हो

भारत र अमेरिकाले विश्वलाई तिव्र रुपमा बाउन्स ब्याक गराइरहेको छ : मोदी

भारतमा नागरिकता पाउनका लागि क्रश्चियन बन्दै मुस्लिम र रोहिंगिया समुदाय