काठमाडौं - प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) को आसन्न भारत भ्रमणलाई नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा र आर्थिक सहकार्यका दृष्टिले विशेष चासोका साथ हेरिएको छ। व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, पारवहन, लगानी, शिक्षा तथा पर्यटनलगायतका क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्दै नेपालले नयाँ अवसर खोज्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपाल र भारतबीच दशकौँदेखि राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक सम्बन्ध रहँदै आएको छ। दुई देशबीच व्यापारदेखि सुरक्षा, जलस्रोत, विद्युत् र रेलमार्गसम्मका विषयमा सहकार्य गर्न ४० भन्दा बढी द्विपक्षीय संस्थागत संयन्त्र सक्रिय छन्। यी संयन्त्रमार्फत विभिन्न विषयमा नियमित छलफल तथा समन्वय हुँदै आएको छ।
प्रधानमन्त्री बालेनको भ्रमणलाई विद्यमान सहकार्यको समीक्षा गर्दै नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। विशेषगरी नेपालको राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर आर्थिक साझेदारीलाई प्रभावकारी बनाउने, लगानी आकर्षित गर्ने र विगतका सहमति कार्यान्वयनमा जोड दिने विषय महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।
व्यापार र लगानीमा नयाँ अवसरको खोजी
भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापार, पारवहन तथा लगानी साझेदार हो। भारतीय आधिकारिक विवरणअनुसार नेपालको कुल बाह्य वस्तु व्यापारको करिब ६० प्रतिशत हिस्सा भारतसँग हुने गरेको छ। नेपालमा आउने प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमध्ये पनि झन्डै एकतिहाइ भारतको योगदान रहेको छ।
यस्तो अवस्थामा प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार, व्यापार घाटा न्यूनीकरण, भारतीय लगानी आकर्षित गर्ने वातावरण निर्माण तथा सीमापार व्यापारलाई सहज बनाउने विषयले महत्त्व पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
नेपालले भारतसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई थप सन्तुलित र उत्पादनमुखी बनाउँदै रोजगारी सिर्जना तथा औद्योगिक विकासमा लाभ लिन सक्ने सम्भावना पनि छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्य विस्तारको सम्भावना
नेपाल–भारत सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण क्षेत्र ऊर्जा सहकार्य हो। दीर्घकालीन विद्युत् व्यापारसम्बन्धी सम्झौताले १० वर्षको अवधिमा नेपालबाट भारतमा १० हजार मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
भारतीय विवरणअनुसार नेपालले हाल करिब १ हजार २०० मेगावाट विद्युत् निर्यात गरिरहेको छ। सन् २०२४ को नोभेम्बरदेखि भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरी नेपालले बंगलादेशमा समेत विद्युत् निर्यात गर्दै आएको छ।
निर्माणाधीन ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण–३ जलविद्युत् आयोजना तथा सीमापार प्रसारण लाइन विस्तार पनि दुई देशबीचको ऊर्जा सहकार्यका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
प्रधानमन्त्री बालेनको भ्रमणमा विद्युत् निर्यातको दिगोपन, थप बजारको खोजी, प्रसारण पूर्वाधार विस्तार र जलविद्युत् आयोजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयनजस्ता विषयले प्राथमिकता पाउन सक्ने अपेक्षा छ।
पूर्वाधार र पारवहनमा सुधारको अपेक्षा
नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र आपूर्ति व्यवस्थामा भारतसँगको पारवहन सम्बन्धको ठूलो भूमिका छ। भारतको सहयोगमा नेपालमा रेलमार्ग, एकीकृत जाँच चौकी तथा पेट्रोलियम पाइपलाइनजस्ता पूर्वाधार विकास भएका छन्।
सन् २०१९ मा सञ्चालनमा आएको मोतिहारी–अमलेखगञ्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन दुई देशबीचको ऊर्जा सहकार्यको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। त्यस्तै, नेपालगञ्ज, वीरगञ्ज र विराटनगरमा एकीकृत जाँच चौकी सञ्चालनमा छन् भने दोधारा–चाँदनीमा अर्को जाँच चौकी निर्माणको काम अघि बढिरहेको भारतीय विवरणमा उल्लेख छ।
यी पूर्वाधारको प्रभावकारी उपयोग, सीमामा हुने ढिलाइ न्यूनीकरण तथा आयात–निर्यात प्रक्रियालाई सहज बनाउने विषयले नेपालको आर्थिक गतिविधिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।
विकास, शिक्षा र पर्यटनमा सहकार्य
भारतले सन् २००३ देखि नेपालका ७४ जिल्लामा ६०० भन्दा बढी उच्च प्रभावयुक्त सामुदायिक विकास आयोजना सञ्चालन गरेको जनाएको छ। भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, स्वास्थ्य तथा शिक्षा क्षेत्रका आयोजना र विपद्का समयमा उपलब्ध गराइएको सहयोग पनि दुई देशबीचको सहकार्यका महत्त्वपूर्ण उदाहरण हुन्।
शिक्षातर्फ भारतले नेपाली विद्यार्थीका लागि प्रत्येक वर्ष १ हजार ५०० छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउँदै आएको जनाएको छ। त्यस्तै, नेपाली सरकारी अधिकारी, पेशाकर्मी तथा सुरक्षाकर्मीलाई तालिम दिने कार्यक्रम पनि सञ्चालनमा छन्।
पर्यटन, खेलकुद र स्टार्टअप क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्न सके नेपाली युवा, उद्यमी तथा व्यवसायीका लागि थप अवसर सिर्जना हुन सक्छन्।
राष्ट्रिय हित र ठोस उपलब्धिमा केन्द्रित हुनुपर्ने
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध भौगोलिक निकटतामा मात्र सीमित छैन। व्यापार, रोजगारी, ऊर्जा आपूर्ति, पारवहन, पर्यटन र जनस्तरको सम्बन्धले दुवै देशलाई एकअर्कासँग जोडेको छ। त्यसैले प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणलाई औपचारिक भेटघाटमा मात्र सीमित नराखी ठोस उपलब्धि हासिल गर्ने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
नेपालका लागि व्यापार घाटा घटाउने, नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार गर्ने, भारतीय लगानी भित्र्याउने, विद्युत् निर्यातलाई दिगो बनाउने र पूर्वाधारसम्बन्धी सहमति कार्यान्वयन गर्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्।
प्रधानमन्त्री बालेनको भ्रमणमा कुन विषयले प्राथमिकता पाउँछन् र त्यसबाट कस्ता उपलब्धि हासिल हुन्छन् भन्ने कुरा औपचारिक कार्यसूची तथा भ्रमणपछि सार्वजनिक हुने विवरणबाट स्पष्ट हुनेछ। यद्यपि, पारस्परिक लाभ, समानता र नेपालको राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सहकार्य अघि बढाउन सके यो भ्रमणले नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ अवसरको ढोका खोल्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।