काठमाडौं - प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) को आसन्न भारत भ्रमणलाई नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा, आर्थिक साझेदारी र राष्ट्रिय हितका दृष्टिले चासोका साथ हेरिएको छ। व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, पारवहन, पर्यटन तथा सुरक्षा क्षेत्रमा दुई देशबीचको सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउने अवसरका रूपमा यस भ्रमणलाई हेरिएको हो।
नेपाल र भारतबीच व्यापारदेखि ऊर्जा, शिक्षा, पर्यटन र सुरक्षा क्षेत्रसम्म सहकार्यका ४० भन्दा बढी द्विपक्षीय संस्थागत संयन्त्र सक्रिय छन्। यी संयन्त्रमार्फत दुई देशबीच नियमित छलफल र समन्वय हुँदै आएको छ। प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा विद्यमान सहकार्यलाई थप गति दिने तथा नेपालका प्राथमिकता र राष्ट्रिय हितका विषयलाई प्रभावकारी रूपमा उठाउने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालको व्यापारमा भारतको ठूलो हिस्सा
भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापार, पारवहन तथा लगानी साझेदार हो। भारतीय आधिकारिक विवरणअनुसार नेपालको कुल बाह्य वस्तु व्यापारको करिब ६० प्रतिशत हिस्सा भारतसँग हुने गरेको छ। नेपालमा आउने प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीमध्ये पनि झन्डै एकतिहाइ भारतको योगदान रहेको छ।
यस्तो अवस्थामा प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणलाई व्यापार घाटा न्यूनीकरण, नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार, लगानी आकर्षण तथा पारवहन सहज बनाउने विषयमा छलफल गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।
ऊर्जा सहकार्य र १० हजार मेगावाट विद्युत् व्यापार
नेपाल–भारत सम्बन्धको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ऊर्जा सहकार्य हो। दीर्घकालीन विद्युत् व्यापारसम्बन्धी सम्झौताले १० वर्षको अवधिमा नेपालबाट भारतमा १० हजार मेगावाटसम्म विद्युत् निर्यात गर्ने लक्ष्य राखेको छ। भारतीय विवरणअनुसार नेपालले हाल करिब १ हजार २०० मेगावाट विद्युत् भारतमा निर्यात गरिरहेको छ।
सन् २०२४ नोभेम्बरदेखि भारतको प्रसारण प्रणाली प्रयोग गरी नेपालले बंगलादेशमा समेत विद्युत् निर्यात गर्दै आएको छ। निर्माणाधीन ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण–३ जलविद्युत् आयोजना तथा सीमापार प्रसारण लाइन विस्तार पनि दुई देशबीचको ऊर्जा सहकार्यका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
प्रधानमन्त्री बालेनको भ्रमणमा विद्युत् व्यापारको दिगोपन, थप बजार विस्तार, प्रसारण पूर्वाधार र जलविद्युत् आयोजनासम्बन्धी विषयले महत्त्व पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
पूर्वाधार र पारवहनमा सहकार्य
भारतको सहयोगमा नेपालमा सडक, रेलमार्ग, एकीकृत जाँच चौकी तथा पेट्रोलियम पाइपलाइनजस्ता पूर्वाधार विकास भएका छन्। सन् २०१९ मा सञ्चालनमा आएको मोतिहारी–अमलेखगञ्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन नेपाल–भारत ऊर्जा सहकार्यको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो।
नेपालगञ्ज, वीरगञ्ज र विराटनगरमा एकीकृत जाँच चौकी सञ्चालनमा छन् भने दोधारा–चाँदनीमा अर्को जाँच चौकी निर्माणको काम अघि बढिरहेको भारतीय विवरणमा उल्लेख छ। रेलमार्ग विस्तार र सीमापार व्यापारलाई सहज बनाउने विषयले पनि द्विपक्षीय सम्बन्धमा महत्त्व राख्छन्।
विकास, शिक्षा र जनस्तरको सम्बन्ध
भारतले सन् २००३ देखि नेपालका ७४ जिल्लामा ६०० भन्दा बढी उच्च प्रभावयुक्त सामुदायिक विकास आयोजना सञ्चालन गरेको जनाएको छ। सन् २०१५ को भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, स्वास्थ्य तथा शिक्षा क्षेत्रका आयोजना र विपद्का समयमा उपलब्ध गराइएको सहयोग पनि दुई देशबीचको सहकार्यका महत्त्वपूर्ण उदाहरण हुन्।
शिक्षातर्फ भारतले नेपाली विद्यार्थीका लागि प्रत्येक वर्ष १ हजार ५०० छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउँदै आएको जनाएको छ। त्यस्तै, नेपाली सरकारी अधिकारी, पेशाकर्मी तथा सुरक्षाकर्मीलाई तालिम दिने कार्यक्रम पनि सञ्चालनमा छन्। पर्यटन र क्रिकेट क्षेत्रमा समेत दुई देशबीच सहकार्य हुँदै आएको छ।
राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्ने अपेक्षा
नेपाल र भारतबीच खुला सीमा, गहिरो सामाजिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध र आर्थिक अन्तरनिर्भरताका कारण द्विपक्षीय सम्बन्धले नेपालको अर्थतन्त्र र जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। त्यसैले प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणलाई औपचारिक कूटनीतिक भेटघाटमा मात्र सीमित नराखी व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, लगानी र पारवहनका क्षेत्रमा ठोस उपलब्धि हासिल गर्ने अवसरका रूपमा हेरिएको छ।
विशेषगरी नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार, भारतीय लगानी भित्र्याउने वातावरण, विद्युत् निर्यातमा स्थायित्व, सीमापार पूर्वाधारको प्रभावकारी उपयोग तथा विगतका सहमति कार्यान्वयनजस्ता विषय नेपालको प्राथमिकतामा रहन सक्छन्।
प्रधानमन्त्री बालेनको भारत भ्रमणमा कुन विषयले प्राथमिकता पाउँछन् र त्यसबाट कस्ता ठोस उपलब्धि हासिल हुन्छन् भन्ने कुरा भ्रमणको औपचारिक कार्यसूची तथा दुवै पक्षबाट जारी हुने विवरणपछि स्पष्ट हुनेछ। यद्यपि, नेपाल–भारत सम्बन्धलाई पारस्परिक लाभ, समानता र नेपालको राष्ट्रिय हितका आधारमा अघि बढाउने अपेक्षा यस भ्रमणसँग जोडिएको छ।
मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।