भारतको अन्तरिक्ष प्रविधि क्षेत्र तीव्र विस्तारको दिशामा अघि बढिरहेको छ। सरकारी नीतिगत सुधार, निजी क्षेत्रको लगानी र भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (इसरो) सँगको सहकार्यले भारतमा अन्तरिक्ष प्रविधिसम्बन्धी स्टार्टअपहरूको विकासलाई गति दिएको छ। अमेरिकी सञ्चारमाध्यम फोर्ब्समा २१ अक्टोबर २०२६ मा प्रकाशित एक विश्लेषणअनुसार, भारतको अन्तरिक्ष उद्योगले विश्वव्यापी बजारको तुलनामा दोब्बर गतिमा वृद्धि गर्ने सम्भावना देखिएको छ।

भारत सरकारले सन् २०२० देखि अन्तरिक्ष क्षेत्रमा निजी कम्पनीहरूको सहभागितालाई विस्तार गर्न थालेको थियो। सन् २०२३ को भारतीय अन्तरिक्ष नीतिले निजी क्षेत्रका लागि थप अवसर सिर्जना गरेको छ। सन् २०१४ मा भारतमा एउटा मात्र अन्तरिक्षसम्बन्धी स्टार्टअप रहेकोमा अहिले त्यस्ता कम्पनीको संख्या ४०० भन्दा बढी पुगेको लेखमा उल्लेख छ।

निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्न भारत सरकारले विभिन्न उद्यम पुँजी कोष, प्रविधि विकास कोष तथा प्रारम्भिक लगानी योजनाहरू सञ्चालन गरेको छ। निजी अन्तरिक्ष कम्पनीहरूलाई सरकारी पूर्वाधार तथा प्रविधिमा पहुँच उपलब्ध गराउने नीतिले नयाँ आविष्कार र व्यावसायिक गतिविधि विस्तार गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।

फोर्ब्सका अनुसार, भारतको घरेलु अन्तरिक्ष प्रविधि बजारको मूल्य हाल करिब १३ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ। आर्कम भेन्चर्सको प्रतिवेदनलाई उद्धृत गर्दै लेखमा यो बजार सन् २०३० सम्ममा ४० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। सन् २०२६ मा मात्रै भारतीय अन्तरिक्ष प्रविधिसम्बन्धी स्टार्टअपहरूले करिब २५ करोड ६० लाख अमेरिकी डलर लगानी जुटाएको उल्लेख छ। आगामी पाँच वर्षमा यस क्षेत्रमा ३ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलरसम्मको उद्यम पुँजी तथा निजी इक्विटी लगानी भित्रिन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

यस क्षेत्रको विकासमा इसरोको भूमिका महत्त्वपूर्ण देखिएको छ। इसरोले निजी कम्पनीहरूलाई आफ्नो प्रविधि, अनुसन्धान सुविधा र प्राविधिक विशेषज्ञताको उपयोग गर्ने अवसर उपलब्ध गराउँदै आएको छ। लेखअनुसार, इसरोले प्रक्षेपणसम्बन्धी उपकरणको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा भारतीय कम्पनीहरूबाट प्राप्त गरिरहेको छ। यसले घरेलु उत्पादन क्षमता विस्तार गर्नुका साथै विदेशी प्रविधिमाथिको निर्भरता घटाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।

इसरोको व्यावसायिक निकाय न्यूस्पेस इन्डिया लिमिटेडले निजी क्षेत्रका कम्पनीहरूसँग ८३ वटा प्रविधि हस्तान्तरण सम्झौता गरेको लेखमा उल्लेख छ। यी सहकार्यबाट निजी कम्पनीहरूले रकेट, उपग्रह, अन्तरिक्षयानका प्रणाली तथा उपग्रहमा आधारित सेवाहरू विकास गरिरहेका छन्।

भारतीय अन्तरिक्ष स्टार्टअपहरूले आफ्नै प्रक्षेपण प्रणाली र उपग्रह प्रविधि विकास गर्न थालेका छन्। बेलाट्रिक्स एयरोस्पेसले स्वदेशी हरित प्रणोदन प्रविधिमा काम गरिरहेको छ भने ग्यालेक्सीआईले निजी क्षेत्रबाट विकसित पृथ्वी अवलोकन उपग्रह प्रक्षेपण गरेको लेखमा उल्लेख छ। यस्ता प्रयासले भारतको अन्तरिक्ष प्रविधिलाई थप आत्मनिर्भर र प्रतिस्पर्धी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

भारतको अन्तरिक्ष क्षेत्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष लागत प्रतिस्पर्धात्मकता हो। तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा उन्नत अन्तरिक्ष प्रणाली विकास गर्न सक्ने क्षमता, दक्ष इन्जिनियरहरूको उपलब्धता र उत्पादनसम्बन्धी अनुभवले भारतीय कम्पनीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अवसर प्रदान गरिरहेको विश्लेषणमा उल्लेख छ।

भारतले आफ्नो दीर्घकालीन अन्तरिक्ष योजनाअन्तर्गत सन् २०२७ सम्म मानव अन्तरिक्ष उडान कार्यक्रम गगनयानलाई अघि बढाउने, सन् २०३५ सम्म भारतीय अन्तरिक्ष स्टेसन स्थापना गर्ने र सन् २०४० सम्म चन्द्रमामा मानवसहितको अभियान सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यी योजनाले निजी कम्पनीहरूका लागि नयाँ प्रविधि विकास, उत्पादन र सेवा विस्तारका अवसर सिर्जना गर्न सक्नेछन्।

यद्यपि, भारतको अन्तरिक्ष उद्योगले केही चुनौती पनि सामना गरिरहेको छ। सीमित प्रक्षेपण केन्द्र, प्रक्षेपणका लागि लामो प्रतीक्षा अवधि, नियामकीय स्वीकृतिमा लाग्ने समय र लगानीको असमान वितरण प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। अन्तरिक्ष क्षेत्रमा भारतको सार्वजनिक बजेट अमेरिका र युरोपको तुलनामा कम रहेकाले निजी लगानीलाई थप प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ।

हाल विश्वव्यापी अन्तरिक्ष बजारमा भारतको हिस्सा करिब दुई प्रतिशत रहेको लेखमा उल्लेख छ। अमेरिकी वाणिज्य विभागको अनुमान उद्धृत गर्दै आगामी पाँचदेखि सात वर्षमा भारतको हिस्सा बढेर १० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना प्रस्तुत गरिएको छ। सन् २०३० सम्म भारतीय कम्पनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकका लागि वार्षिक ४५ वटासम्म प्रक्षेपणमा सहभागी हुने तथा पृथ्वी अवलोकन उपग्रहको विश्वव्यापी उत्पादनमा उल्लेखनीय योगदान दिने सम्भावना पनि लेखमा औँल्याइएको छ।

भारतले अन्तरिक्ष अनुसन्धानलाई सरकारी कार्यक्रमको सीमाबाट बाहिर निकालेर निजी उद्यम, प्रविधि विकास र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ। सरकारी सहयोग, इसरोको प्राविधिक क्षमता र निजी क्षेत्रको लगानीबीचको सहकार्य प्रभावकारी रूपमा अघि बढेमा भारत विश्व अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रमा आफ्नो स्थान थप बलियो बनाउन सक्ने देखिन्छ। - एजेन्सी 

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

सिमा अतिक्रमण भएपछि तरुण दल कम्युनिस्ट सरकारसँग आक्रोशित, तत्कालै उचित कदम चाल्न ध्यानाकर्षण

भारतबाट आउने महिलालाई तत्काल नागरिकता दिनुपर्छ : डा. कोइराला

आज मध्यरातमा भारतले धौलीगंगा बाँध खोल्दै, दार्चुलालगायतका जिल्लामा खतरा

ईलाममा ३ करोडको लागतमा भारतले बनाइदियो संस्कृत विद्यालय 

भारतको झट्कापछि चीन शान्ति कायम गर्ने तयारीमा

सिन्धुपाल्चोक घटनाप्रति भारतद्वारा दु:ख व्यक्त