शनिवार, मंसिर ६ २०८३Nov 21 2026

Logo
images images

नेपालको कूटनीतिक अदूरदर्शिता र गुमेका आर्थिक अवसरहरू

नेपालको कूटनीतिक अदूरदर्शिता र गुमेका आर्थिक अवसरहरू

  • मिडिया डबली
  • शुक्रवार, मंसिर ५ २०८३

  • 291
    SHARES

  • नेपालको कूटनीतिक अदूरदर्शिता र गुमेका आर्थिक अवसरहरू

    क्षणिक राजनीतिक स्वार्थ र घरेलु लोकप्रियताभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्न नसक्दा नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थिति, प्राकृतिक स्रोत र छिमेकीसँगको आर्थिक साझेदारीबाट अपेक्षित लाभ लिन सकेको छैन।

    नेपालको परराष्ट्र नीतिमा लामो समयदेखि एउटा प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ—दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितभन्दा तत्कालीन घरेलु राजनीतिक आवश्यकता र क्षणिक राजनीतिक लोकप्रियतालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति। विशेषगरी भारतसँगको सम्बन्धमा यो प्रवृत्ति पटक–पटक देखिएको छ। कहिले आन्तरिक राजनीतिक स्वार्थका लागि राष्ट्रवादी भावनालाई राजनीतिक लाभको माध्यम बनाइएको छ, त कहिले कूटनीतिक असहमतिलाई घरेलु राजनीतिक विजयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। परिणामस्वरूप, नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थिति, प्राकृतिक स्रोत र क्षेत्रीय आर्थिक सम्बन्धबाट प्राप्त गर्न सक्ने सम्भावित लाभलाई पर्याप्त रूपमा उपयोग गर्न सकेको छैन।

    नेपाल–भारत सम्बन्ध सामान्य दुई छिमेकी राष्ट्रबीचको सम्बन्ध मात्र होइन। खुला सीमा, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध, जनस्तरको आवतजावत, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा र सुरक्षा सहकार्यले यस सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व प्रदान गरेका छन्। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र आर्थिक संरचनाका कारण भारतसँगको सम्बन्ध नेपालको विकास यात्रासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। यस्तो सम्बन्धलाई तत्कालीन राजनीतिक समीकरण वा लोकप्रियताको विषय बनाउनु नेपालको दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितका दृष्टिले उचित हुँदैन।

    इतिहासबाट नसिकिएको पाठ

    सन् १९५० को नेपाल–भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धिले दुई देशबीचको आधुनिक सम्बन्धलाई औपचारिक आधार प्रदान गर्‍यो। त्यसयता यो सम्बन्धमा सहकार्य, असहमति, अविश्वास र पुनःसंवादका विभिन्न चरण आएका छन्। सन् १९८९ को व्यापार तथा पारवहन अवरोध र सन् २०१५–१६ को सीमा आपूर्ति अवरोधले नेपालको भौगोलिक तथा आर्थिक निर्भरताको संवेदनशीलतालाई उजागर गरे। यी घटनाका कारण र जिम्मेवारीबारे दुवै देशका आ–आफ्नै व्याख्या छन्। तथापि, तिनले नेपालको अर्थतन्त्र, आपूर्ति व्यवस्था र आम जनजीवनमा पारेको प्रभावबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ लिन सकिन्छ—अत्यधिक निर्भरता, कमजोर पूर्वतयारी र राजनीतिक अविश्वासले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई गम्भीर जोखिममा पार्न सक्छ।

    यी घटनालाई केवल भारतसँगको सम्बन्धमा उत्पन्न विवादका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। नेपालले आफ्नो आर्थिक तथा कूटनीतिक जोखिम व्यवस्थापनमा कहाँ कमजोरी गर्‍यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कुनै पनि छिमेकीसँगको सम्बन्धमा असहमति हुन सक्छ। तर असहमतिलाई वार्ता, संस्थागत संवाद र कूटनीतिक संयन्त्रमार्फत समाधान गर्ने क्षमता नै परिपक्व परराष्ट्र नीतिको पहिचान हो।

    नेपालको अर्को समस्या सरकार परिवर्तनसँगै परराष्ट्र नीतिका प्राथमिकता र कार्यान्वयनको निरन्तरतामा देखिने अस्थिरता हो। एउटा सरकारले अघि बढाएको परियोजना अर्को सरकारले पुनरावलोकनका नाममा अनिश्चिततामा पुर्‍याउने, अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौतालाई घरेलु राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउने र दीर्घकालीन परियोजनालाई दलगत स्वार्थसँग जोड्ने प्रवृत्तिले नेपालको विश्वसनीयता प्रभावित गर्न सक्छ। जलविद्युत्, जलस्रोत, पूर्वाधार र क्षेत्रीय सम्पर्क सञ्जालजस्ता परियोजनामा यस्तो अस्थिरताको मूल्य अझ ठूलो हुन्छ।

    सम्भावनाले सम्पन्न, उपलब्धिमा कमजोर नेपाल

    नेपाल प्राकृतिक स्रोत र आर्थिक सम्भावनाका दृष्टिले सम्पन्न छ। जलविद्युत् उत्पादन, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी, खनिज, जलस्रोत र भौगोलिक अवस्थिति नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन्। तर यी सम्भावनालाई उत्पादन, निर्यात, रोजगारी र राष्ट्रिय आयमा रूपान्तरण गर्ने काम अपेक्षित गतिमा हुन सकेको छैन।

    यसमा नेपालको आन्तरिक शासन प्रणाली, राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर औद्योगिक आधार, पूर्वाधारको अभाव, नीतिगत अनिश्चितता र संस्थागत क्षमताको कमी प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यी समस्याको दोष बाह्य सम्बन्धलाई मात्र दिन मिल्दैन। तर छिमेकीसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न नसक्नु पनि नेपालको विकास यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण कमजोरी हो।

    नेपालको वैदेशिक व्यापारमा भारतको महत्त्व कति छ भन्ने कुरा तथ्याङ्कले नै देखाउँछ। भारतको वाणिज्यसम्बन्धी आधिकारिक विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०२५–२६ मा नेपाल र भारतबीचको वस्तु व्यापार करिब ९.३९ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो। सो अवधिमा भारतबाट नेपालतर्फको निर्यात करिब ७.४५ अर्ब डलर र नेपालबाट भारततर्फको निर्यात करिब १.९४ अर्ब डलर रहेको थियो। यसले व्यापारको आकार मात्र होइन, नेपालको निर्यात क्षमता र व्यापार सन्तुलनमा रहेका संरचनात्मक चुनौती पनि देखाउँछ।

    समस्या भारतसँग व्यापार हुनु होइन; नेपालले आफ्नो उत्पादन र निर्यात क्षमता पर्याप्त रूपमा विस्तार गर्न नसक्नु हो। नेपालले भारतीय बजारमा उपलब्ध अवसरको उपयोग गर्दै प्रतिस्पर्धी उत्पादन, औद्योगिक लगानी, गुणस्तरीय कृषि उत्पादन र जलविद्युत् निर्यातलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यसका लागि व्यापार सहजीकरण, पूर्वाधार, सीमा व्यवस्थापन र स्थिर नीतिगत वातावरण आवश्यक छ।

    राष्ट्रवाद र कूटनीतिक परिपक्वताबीचको सम्बन्ध

    राष्ट्रवाद कुनै पनि मुलुकको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र राष्ट्रिय हितप्रतिको प्रतिबद्धतासँग जोडिएको विषय हो। तर राष्ट्रवादलाई छिमेकीविरुद्धको भावनात्मक अभिव्यक्ति वा घरेलु राजनीतिक लोकप्रियता आर्जन गर्ने माध्यममा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। राष्ट्रिय स्वाभिमान र व्यावहारिक कूटनीति एकअर्काका विरोधी होइनन्।

    नेपालले भारतसँगका असमानता, सीमा विवाद, व्यापारिक अवरोध, जलस्रोतको उपयोग र अन्य द्विपक्षीय विषयमा आफ्नो अडान स्पष्ट र दृढ रूपमा राख्नुपर्छ। नेपालको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितमा कुनै सम्झौता हुनु हुँदैन। तर दृढ अडान राख्नु र सम्बन्धलाई अनावश्यक रूपमा तनावपूर्ण बनाउनु फरक कुरा हुन्। परिपक्व कूटनीतिले आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै अर्को पक्षसँग सहकार्य र समाधानको सम्भावना पनि खुला राख्छ।

    नेपालले भारतसँगको सम्बन्धलाई केवल राजनीतिक संवेदनशीलताका आधारमा होइन, आर्थिक रूपान्तरणको सम्भावनाका आधारमा पनि हेर्नुपर्छ। जलविद्युत् उत्पादन र निर्यात, अन्तरदेशीय प्रसारण लाइन, सडक तथा रेल सञ्जाल, पारवहन सुविधा, औद्योगिक लगानी, पर्यटन र कृषि व्यापारमा दुवै देशको हित जोडिन सक्छ। यस्ता क्षेत्रमा दीर्घकालीन सहकार्यले नेपाललाई आफ्नो प्राकृतिक स्रोतको आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न र क्षेत्रीय बजारसँग जोडिन मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

    यसका लागि भारतको सद्भाव मात्र पर्याप्त हुँदैन। नेपालले पनि स्पष्ट प्राथमिकता, परियोजनाको तयारी, व्यावसायिक वार्ता क्षमता, नीतिगत निरन्तरता र कार्यान्वयनयोग्य प्रस्ताव प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। कूटनीतिक सम्बन्धलाई परिणाममुखी बनाउन नेपाल स्वयं सक्षम, विश्वसनीय र तयारी अवस्थामा रहेको साझेदारका रूपमा प्रस्तुत हुन आवश्यक छ।

    वर्तमान नेतृत्वका लागि ऐतिहासिक अवसर

    प्रधानमन्त्री बालेन शाह नेतृत्वको सरकारले अहिलेको अवस्थालाई नेपालको परराष्ट्र नीतिमा व्यावहारिकता, निरन्तरता र परिणाममुखी दृष्टिकोण स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा लिन सक्छ। भारतसँगको उच्चस्तरीय भ्रमण र वार्तालाई तत्कालीन राजनीतिक लोकप्रियता हासिल गर्ने माध्यमभन्दा पनि दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित सुनिश्चित गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ।

    कुनै पनि भ्रमणको सफलता सामाजिक सञ्जालमा गरिएका घोषणा, राजनीतिक प्रतिक्रियाहरू वा कूटनीतिक विजयका दाबीबाट निर्धारण हुँदैन। त्यसको वास्तविक मूल्याङ्कन भ्रमणबाट भएका सहमति कति कार्यान्वयन भए, नेपाली उत्पादनले बजारमा कति सहज पहुँच पाए, जलविद्युत् निर्यातका अवसर कति विस्तार भए, पारवहनका अवरोध कति घटे र पूर्वाधार परियोजनाले कति गति लिए भन्ने आधारमा हुनुपर्छ।

    वर्तमान सरकारले विगतका नेतृत्वले गरेका गल्ती नदोहोर्‍याउने हो भने परराष्ट्र नीतिमा दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। राष्ट्रिय हितसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण विषयमा राजनीतिक सहमति निर्माण गर्दै सरकार परिवर्तन भए पनि नीतिगत निरन्तरता कायम राख्नुपर्छ। भारतसँगका द्विपक्षीय संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउने, सहमति कार्यान्वयनको नियमित समीक्षा गर्ने र प्रत्येक परियोजनाका लागि स्पष्ट समयसीमा तथा जिम्मेवार निकाय तोक्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

    साथै, भारतसँगको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउनुको अर्थ अन्य मुलुकसँगको सम्बन्धलाई कमजोर बनाउनु होइन। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति, सार्वभौमिकता र रणनीतिक स्वायत्ततालाई ध्यानमा राख्दै भारत, चीन र अन्य विकास साझेदारसँग सन्तुलित, पारदर्शी र राष्ट्रिय हितमा आधारित सम्बन्ध अघि बढाउनुपर्छ। तर सन्तुलित परराष्ट्र नीति भनेको सबैसँग समान दूरी कायम गर्नु पनि होइन; प्रत्येक सम्बन्धलाई नेपालको वास्तविक आर्थिक, भौगोलिक र रणनीतिक आवश्यकताका आधारमा व्यवस्थापन गर्नु हो।

    अब प्रतिक्रियात्मक होइन, दूरदर्शी कूटनीतिको आवश्यकता

    नेपालको विकास यात्रामा सबैभन्दा ठूलो चुनौती सम्भावनाको अभाव होइन, उपलब्ध सम्भावनालाई परिणाममा बदल्न नसक्नु हो। त्यसका लागि स्थिर नीति, सक्षम संस्थागत संरचना, आर्थिक कूटनीति र छिमेकीसँगको व्यावहारिक सहकार्य अपरिहार्य छन्।

    भारतसँगको सम्बन्धलाई घरेलु राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउने प्रवृत्तिबाट नेपाल मुक्त हुनुपर्छ। असहमति भए वार्ता गर्नुपर्छ, राष्ट्रिय हित प्रभावित भए दृढतापूर्वक आफ्नो अडान राख्नुपर्छ र पारस्परिक लाभका अवसर देखिए तिनलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। यही नै जिम्मेवार र परिपक्व कूटनीतिको आधार हो।

    प्रधानमन्त्री बालेन शाह र उहाँको टोलीले विगतका नेतृत्वका अनुभवबाट सिकेर नयाँ राजनीतिक शैलीलाई परिणाममुखी परराष्ट्र नीतिमा रूपान्तरण गर्न सके त्यसले नेपालको दीर्घकालीन हितमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ। भारत भ्रमणको वास्तविक उपलब्धि सामाजिक सञ्जालमा कति प्रशंसा प्राप्त भयो भन्नेमा होइन, नेपालले आफ्नो आर्थिक तथा रणनीतिक हितका लागि के हासिल गर्‍यो भन्नेमा देखिनुपर्छ।

    नेपालले अब क्षणिक राजनीतिक लाभका लागि दीर्घकालीन सम्बन्धलाई जोखिममा पार्ने प्रवृत्तिबाट माथि उठ्नैपर्छ। आफ्नो सार्वभौमिकता र स्वाभिमानको रक्षा गर्दै छिमेकीसँग पारस्परिक सम्मान र लाभमा आधारित सम्बन्ध निर्माण गर्नु नै नेपालको राष्ट्रिय हित हो।

    राष्ट्रको भविष्य राजनीतिक लोकप्रियताको क्षणिक लहरले होइन, दूरदर्शी निर्णय, स्थिर नीति र परिणाममुखी कूटनीतिले निर्माण गर्छ।

    मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

    शुक्रवार, मंसिर ५ २०८३११:१०:३०

    मिडिया डबली

    ट्रेन्डिङ
    Logo
    • डबली नेटवर्क्स प्रा.लि, अनामनगर, काठमाडौँ

    • फोन नम्बर :९८०११२३३७१
    • [email protected]
    • वेबसाईट: www.mediadabali.com
    • सूचना विभाग दर्ता नं.::१८१/ ०७३ -०७४

    प्रधान सम्पादक

    कृष्ण प्रसाद पहाडी

    सम्पादक

    शोभाकान्त सापकोटा

    फोटो पत्रकार 

    सन्जिव न्यौपाने

    Copyright © All right reserved to Dabali Networks P. LTD. Site By: SobizTrend